Chỉnh sửa gen trong nông nghiệp: Bộ NN&MT xây dựng cơ chế sandbox

Đưa thành tựu chỉnh sửa gen từ phòng thí nghiệm ra đồng ruộng đang là yêu cầu cấp thiết của ngành nông nghiệp. Theo Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, cơ quan quản lý và chuyên gia cùng nhấn mạnh hai việc: hoàn thiện khung pháp lý và xây dựng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox).

Chỉnh sửa gen đã được xác định là công nghệ chiến lược

Quyết định số 1131/QĐ-TTg về Danh mục công nghệ chiến lược xếp công nghệ chỉnh sửa gen vào nhóm y - sinh học tiên tiến, ưu tiên ứng dụng trong y tế và nông nghiệp. Định hướng này được cụ thể hóa tại Quyết định 1466/QĐ-TTg ngày 31/7/2026 về phát triển công nghiệp sinh học ngành nông nghiệp và môi trường, và Quyết định 4066/QĐ-BNNMT ngày 26/10/2026 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

Kỹ thuật tiêu biểu là CRISPR/Cas, cho phép can thiệp chính xác vào hệ gen mục tiêu mà không đưa vật liệu di truyền ngoại lai vào sinh vật.

Công nghệ giúp rút ngắn thời gian chọn tạo giống

TS. Michael Leader (Nhóm công tác về công nghệ lai tạo đổi mới, Hiệp hội CropLife châu Á) cho biết ngành trồng trọt cần tăng năng suất thêm 2,4%/năm để đáp ứng nhu cầu lương thực năm 2050, và chỉnh sửa gen rút ngắn đáng kể thời gian chọn giống so với lai tạo truyền thống. Ông gợi ý các hướng như giống ngô thân thấp chịu bão, cây có bộ rễ sâu hơn, lúa chống chịu sâu bệnh và xâm nhập mặn. TS. Robert Henry (Đại học Queensland) cho rằng Việt Nam nên ưu tiên cây chủ lực, đặc biệt là lúa nước.

Trong nước, các nhà khoa học Viện Di truyền nông nghiệp đã bước đầu cải tạo thành công nhiều tính trạng trên lúa, cà phê, chuối bằng công nghệ gen mới.

Khung pháp lý đã tách bạch biến đổi gen và chỉnh sửa gen

TS. Nguyễn Văn Long, Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ NN&MT), cho biết Luật số 146/2025/QH15 đã phân biệt GMO với sinh vật chỉnh sửa gen; Nghị định 43/2026/NĐ-CP tiếp tục cụ thể hóa việc quản lý hai nhóm này. Theo ông, mỗi sản phẩm cần được đánh giá riêng về thay đổi di truyền, sự hiện diện vật liệu ngoại lai, tính trạng và mục đích sử dụng. Bộ đang xây dựng cơ chế sandbox cho một số cây trồng chỉnh sửa gen để trình Chính phủ.

Chuyên gia CropLife lưu ý chi phí thương mại hóa một sản phẩm GMO truyền thống có thể vượt 100 triệu USD và mất hơn 16 năm, nên kiến nghị sớm có hướng dẫn rõ về khảo nghiệm, công nhận và lưu hành giống chỉnh sửa gen. Quyết định 4066 cũng giao xây dựng chính sách thu hút đầu tư theo hình thức đối tác công tư (PPP).

Ý nghĩa với doanh nghiệp, viện nghiên cứu và nhà khoa học Việt Nam

• Doanh nghiệp giống cây trồng nên theo dõi cơ chế sandbox và hướng dẫn khảo nghiệm sắp ban hành.
• Viện, trường có cơ hội tham gia mạng lưới phòng thí nghiệm trọng điểm giai đoạn 2026–2030.
• Mô hình PPP mở hướng hợp tác chuỗi nghiên cứu – sản xuất – kinh doanh.

Sinh vật chỉnh sửa gen khác sinh vật biến đổi gen thế nào?

Chỉnh sửa gen như CRISPR/Cas can thiệp chính xác vào hệ gen mục tiêu mà không đưa vật liệu di truyền ngoại lai vào sinh vật. Luật số 146/2025/QH15, hiệu lực từ 01/01/2026, đã phân biệt rõ hai khái niệm này về mặt quản lý.

Cơ chế sandbox cho cây trồng chỉnh sửa gen là gì?

Đây là cơ chế thử nghiệm có kiểm soát mà Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang nghiên cứu, xây dựng cho một số loại cây trồng tạo ra bằng công nghệ chỉnh sửa gen, để báo cáo và trình Chính phủ, nhằm vừa bảo đảm an toàn sinh học vừa đưa nghiên cứu vào sản xuất.

Việt Nam đặt mục tiêu gì về phòng thí nghiệm công nghệ gen?

Giai đoạn 2026–2030, Việt Nam đặt mục tiêu xây dựng ít nhất 5 phòng thí nghiệm trọng điểm và 5 phòng thí nghiệm chuyên ngành hiện đại, tập trung vào công nghệ gen, công nghệ tế bào thực vật và động vật, vi sinh vật, thú y và chẩn đoán dịch bệnh.

Nguồn: Tổng hợp từ Báo Điện tử Chính phủ (đăng ngày 09/11/2026)