Liêm chính nghiên cứu và dữ liệu mở: đề xuất áp dụng nguyên tắc FAIR

Liêm chính nghiên cứu và dữ liệu mở đang trở thành điều kiện để kết quả khoa học đáng tin, kiểm chứng và tái lập được. Chiều 05/11/2026, tọa đàm chuyên đề về chủ đề này quy tụ nhà quản lý, đại diện quỹ tài trợ, cơ quan nghiên cứu và nhà khoa học để bàn về chuẩn mực, cơ chế quản lý và cách chia sẻ dữ liệu khoa học.

Khung pháp lý về liêm chính khoa học đã cụ thể hơn

TS. Nguyễn Thị Ngọc Diệp, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học Xã hội và Tự nhiên, Bộ KH&CN, cho biết Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 đã quy định cụ thể hơn về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp. Các nguyên tắc này tiếp tục được hướng dẫn trong các văn bản dưới luật, trong đó có Nghị định số 262/2026/NĐ-CP.

Trọng tâm là tính trung thực, khách quan, tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ và trách nhiệm giải trình trong suốt quá trình nghiên cứu. Một điểm được nhấn mạnh là phân biệt rủi ro khách quan với hành vi vi phạm:

Song song, Bộ KH&CN đang xây dựng nền tảng số quản lý KH&CN quốc gia, hướng tới liên thông thông tin giữa các cơ quan và tổ chức tài trợ để giám sát hoạt động nghiên cứu hiệu quả hơn.

Dữ liệu nghiên cứu cần quy tắc quản lý và phân định quyền rõ ràng

GS.TSKH Nguyễn Đình Đức (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng dữ liệu nghiên cứu không chỉ phục vụ công bố mà còn gắn với quyền sở hữu, bảo mật, thời điểm công khai và xung đột lợi ích. Khi doanh nghiệp tham gia sâu vào nghiên cứu và thương mại hóa, cần cơ chế hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, nhà khoa học và doanh nghiệp, vừa giữ chuẩn liêm chính, vừa bảo vệ sáng chế và lợi ích thương mại hợp pháp.

Theo ông, các trường đại học tư thục, viện nghiên cứu và tổ chức KH&CN thuộc doanh nghiệp đang đặt ra yêu cầu mới, và chính sách rõ ràng về tài sản trí tuệ sẽ là cơ sở khuyến khích doanh nghiệp đầu tư thêm cho R&D.

Quản trị dữ liệu nên bắt đầu từ khâu thiết kế nghiên cứu

TS. Hồ Mạnh Tùng (Viện Triết học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) dẫn kinh nghiệm của các tổ chức tài trợ lớn cho thấy xu hướng quản trị dữ liệu trong toàn bộ vòng đời nghiên cứu, từ đề xuất đến công bố. Ông đề xuất:

• Áp dụng nguyên tắc FAIR: dữ liệu có thể tìm thấy, truy cập, tương tác và tái sử dụng;
• NAFOSTED và các quỹ đưa Kế hoạch quản lý và chia sẻ dữ liệu (DMP) thành tiêu chí đánh giá hồ sơ, gắn với giải ngân và nghiệm thu.

Từ phía đại học, PGS.TS Lâm Quang Vinh (Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh) đề xuất xây dựng quy tắc liêm chính học thuật, dùng công cụ kiểm tra trùng lặp và phát triển kho dữ liệu dùng chung.

Ý nghĩa với doanh nghiệp, viện nghiên cứu và nhà khoa học Việt Nam

• Nhóm nghiên cứu nên chuẩn bị sẵn kế hoạch quản lý dữ liệu khi lập hồ sơ xin tài trợ.
• Lưu trữ đầy đủ hồ sơ quy trình là căn cứ để phân biệt rủi ro khách quan với vi phạm.
• Doanh nghiệp hợp tác nghiên cứu cần thỏa thuận sớm về quyền dữ liệu và sở hữu trí tuệ.

Nguyên tắc FAIR trong dữ liệu mở là gì?

FAIR là bộ nguyên tắc quản lý dữ liệu khoa học, theo đó dữ liệu cần có thể tìm thấy, truy cập, tương tác và tái sử dụng được. Tại tọa đàm, TS. Hồ Mạnh Tùng đề xuất áp dụng FAIR và đưa kế hoạch quản lý dữ liệu vào tiêu chí xét tài trợ của các quỹ.

Văn bản nào quy định liêm chính khoa học ở Việt Nam?

Theo Bộ KH&CN, Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 quy định cụ thể hơn về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp. Các nguyên tắc tiếp tục được hướng dẫn trong văn bản dưới luật, trong đó có Nghị định số 262/2026/NĐ-CP.

Đề tài không đạt mục tiêu có bị coi là vi phạm liêm chính?

Không mặc nhiên. Nếu nhà nghiên cứu tuân thủ quy trình và lưu trữ đầy đủ hồ sơ nhưng kết quả không đạt dự kiến, trường hợp đó cần được xem xét theo bản chất và nguyên nhân cụ thể. Các hành vi đạo văn, ngụy tạo hay giả mạo dữ liệu mới phải xử lý theo quy định.

Nguồn: Tổng hợp từ Cổng thông tin Bộ Khoa học và Công nghệ (đăng ngày 05/11/2026)